Góra Ślęża

Masyw Ślęży – Ślęża (718 m n.p.m.)

Góra Ślęża (dawniej także nazywana Sobótką, niem. Zobtenberg – Góra Sobótka) – jest najwyższym szczytem Masywu Ślęży. Góra Ślęża jest najwyższym punktem Przedgórza Sudeckiego, należy do Korony Gór Polski, Korony Sudetów i Korony Sudetów Polskich. Pieczątkę do książeczki klubowej Zdobywcy KGP zdobyć można w Domu Turysty im. Romana Zmorskiego oraz w kościele pod wezwaniem Nawiedzenia NMP.

Na najwyższy szczyt Masywu Ślęży wejdziemy szlakiem:

– czerwonym z Sobótki – 5,2 km, 2:08 h,

– czerwonym z Sulistrowic – 3,6 km, 1:44 h,

– żółtym z Sobótki – 5,4 km, 2:16 h,

– żółtym z Przełęczy Tąpadła – 3,1 km, 1:24 h,

– niebieskim z Sobótki – 4,1 km, 2:00 h,

– niebieskim z Przełęczy Tąpadła – 4,7 km, 1:51 h.

Teraźniejszość

Dzisiaj Ślęża jest miejscem masowo odwiedzanym przez cały rok, stanowiąc doskonały punkt widokowy na Sudety (zwłaszcza Gór Sowich) i Nizinę Śląską z pobliskim Zalewem Mietkowskim i nieco odleglejszym Wrocławiem. Z budowli znajdujących się na szczycie należy wymienić:

  • kościół pod wezwaniem Nawiedzenia NMP z 1852 roku. Balkon wokół wieży kościoła to doskonały punkt widokowy. Wstęp płatny,
  • schronisko im. Romana Zmorskiego zbudowane w 1908 roku (obecnie Dom Turysty). Obiekt nie udziela noclegów i nie prowadzi pełnej gastronomii,
  • RTCN Ślęża – Radiowo Telewizyjne Centrum Nadawcze Ślęża, wybudowane w 1958 roku z masztem anteny nadawczej z 1972 roku o wysokości 136 metrów,
  • krzyż milenijny z granitu postawiony w 2000 roku,
  • dwunastometrowa żelbetonowa wieża, składa się z trzech kondygnacji, wzniesiona krótko przed II wojną światową dla celów kartografii. Dziś stojąca na krańcu szczytowym Skał Zbójnickich służy jako punkt widokowy. Wstęp bezpłatny,
  • granitowa rzeźba kultowa “niedźwiedź”,
  • fragmenty XIII-wiecznych murów zamkowych pomiędzy kościołem a grupą gabrowych Skał Zamkowych.
Kościół pod wezwaniem Nawiedzenia NMP
Starożytna rzeźba kultowa – niedźwiedź
Dom Turysty
Dom Turysty oraz miejsce odpoczynku
Krzyż Milenijny
Wieża widokowa
Maszt radiowo – telewizyjny
“Owa góra wielkiej doznawała czci u wszystkich mieszkańców z powodu swego ogromu oraz przeznaczenia, jako, że odprawiano na niej przeklęte, pogańskie obrzędy”
– tak pisał o górze w początkach XI wieku niemiecki kronikarz Thiethmar, biskup z Merseburga (975 – 1018), jest to najstarszy znany zapis o Ślęży.
“Na słowiańskiej góry szczycie,
Pod jasną nadziei gwiazdą,
Zapisuję wróżby słowa:
Wróci, wróci w stare gniazdo
Stare prawo, stara mowa – I natchnione Słowian życie”
– tak pisał o Ślęży latem 1848 roku Roman Zmorski (1822 – 1867). Schronisko na Ślęży dnia 15 kwietnia 1967 roku nazwano imieniem Romana Zmorskiego. W 125 rocznicę tych słów, Oddział Wrocławski PTTK wmurował tablicę przy wejściu do schroniska (obecnie Domu Turysty).

Etymologia nazwy

Nazwa góry pochodzi prawdopodobnie od starosłowiańskiego wyrazu ślęg (“wilgoć, mokrość, mokra pogoda, błoto”), który oznacza miejsca podmokłe i spowite często mgłą. Słowo ślęg ma związek z panującym tutaj swoistym klimatem. Odosobnienie masywu, przy znacznych różnicach wysokości względnej (ok. 500 m) spowodowało, że klimat charakteryzuje się stosunkowo dużą ilością opadów.
Od słowa ślęg miały wziąć swe nazwy: rzeka Ślęza (płynąca przez rozległe mokradła), góra Ślęża (wilgotność masywu), plemię Ślężanie oraz w dalszej przyszłości wzięła się stąd nazwa całej krainy, Śląsk.

Historia

Piękna na tle pogodnego nieba, straszna w czasie burz była w dawnych wiekach miejscem pogańskiego kultu religijnego miejscowych plemion, uznawana za “siedzibę bogów” – Śląski Olimp. Początki kultu sięgają epoki brązu (700 r. p.n.e.), a upadek przypada na początki chrystianizacji tych obszarów w X i XI w. Rozkwit sanktuarium związany był z osadnictwem celtyckich Bojów. Pod koniec IV w. p.n.e. grupy Bojów założyły sanktuarium na górze Ślęży. Ośrodek kultu na Ślęży poświęcony był przede wszystkim bóstwu słonecznemu – kult solarny. Pozostałością tamtych czasów jest wiele rzeźb kultowych i równie tajemniczych kamiennych wałów usypanych wokół szczytów Ślęży, Raduni i Wieżycy.

Góra Ślęża jeszcze w XI w. słynęła z pogańskich praktyk religijnych. Jednym z nich było starosłowiańskie święto Kupały, święto radości i pojednania, którego centralnym punktem jest palenie ogniska zwanego Sobótką, związana jest z Górą Ślężą, obchodzone w okresie najdłuższego dnia, znane jeszcze dziś w Polsce pod nazwą “Sobótki”.

Ślężanie, plemię przybyłe w okresie wędrówki ludów (375 – 700 r. n.e.) zamieszkujące terytorium wokół góry Ślęży (ich ośrodek kultu religijnego) oraz nad rzeką Ślęzą (o etymologii wspólnej ze Ślężą). Nazwa plemienia pochodzi właśnie od nazwy góry i rzeki. Nazwa plemienia Ślężan została rozciągnięta na inne nadodrzańskie plemienia. W ten sposób w XII wieku ustaliła się jedna wywodząca się od plemienia Ślężan nazwa dla całego regionu, Śląsk. Nazwa krainy historycznej Śląsk pochodzi zatem od góry Ślęży i rzeki Ślęzy.

Geologia

Masyw Ślęży swe przeszło 500 metrowe wyniesienie ponad płaski teren Równiny Wrocławskiej, Równiny Świdnickiej oraz Kotliny Dzierżoniowskiej zawdzięcza bardzo odpornym skałom. Budują go dwa typy skał: magmowe i metamorficzne. Skały magmowe to gabra i granity a skały metamorficzne to amfibolity i serpentynity. Monumentalne rzeźby kultowe (dwa niedźwiedzie, mnich, grzyb, postać z rybą), znajdujące się w obrębie góry i u jej podnóża, zostały wykonane z rodzimego kamienia – granitu. Powstał w wyniku kolejnych ruchów górotwórczych, które spowodowały oddzielenie i wyodrębnienie Masywu, tworząc górę wyspową. Niekiedy błędnie przypisuje się mu miano wygasłego wulkanu.

Przez ostatnie 500 tysięcy lat na terenach Polski miały miejsce trzy zlodowacenia: południowopolskie, środkowopolskie i bałtyckie. W obszar Masywu Ślęży lodowiec wkroczył dwukrotnie. Podczas zlodowacenia środkowopolskiego szczyt Ślęży sterczał 70 m ponad lądolód w postaci samotnego nunataku. Liczne rumowiska skalne znajdujące się na zboczach Ślęży powstały w warunkach surowego klimatu peryglacjalnego panującego podczas ostatniego zlodowacenia – bałtyckiego.

Zamek na Ślęży

W XIII w. był on chyba drewniany, dopiero książę świdnicko – jaworski Bolko II w 1353 r. wzniósł tu warownie murowana. Jak wyglądała – też nie wiemy. Badania archeologiczne rozpoczęte w 2005 r. wykazały, że pod podłogą kościoła znajdują się średniowieczne mury. Zamek na przełomie XIV/XV w. stał się siedzibą rycerzy rabusiów, potem husytów i ponownie rozbójników. Kilka razy go zdobywano, w efekcie już nie odzyskiwał dawnej świetności. Z końcem XV w. opuszczono go, w 1543 r. zawaliła się jego wieża i stał się ruiną.

Zamek na szczycie Ślęży, który stał na miejscu kościółka do roku 1471 (wyobrażenie budowli).

Komersy – huczne imprezy studentów wrocławskich

W XIX wieku Ślęża była coraz częściej celem wycieczek niemieckich studentów wrocławskich. Odbywały się komersy od 1812 roku które trwały trzy – cztery dni: towarzystwo wyjeżdżało spod uniwersytetu wozami, pierwszy nocleg przypadał w gospodzie w Mirosławicach lub w Sobótce, drugiego dnia na jej rynku świętowano, odgrywając różne spektakle, trzeciego dnia przed świtem z pochodniami wyruszano na szczyt góry. Władze pruskie po około 30 latach zaczęły „studenckie rajdy” (dzisiejsze określenie) ograniczać, w obawie przed politycznymi wystąpieniami.

Huczne imprezy studentów wrocławskich.

Schroniska na Ślęży

W 1837 r. powstało pierwsze schronisko, zwane Mechowym Domkiem (Mooshaus lub Mooshutte), czynne tylko latem. Prowadzono tam księgę pamiątkową , do której w 1848 r. Roman Zmorski wpisał swój słynny patriotyczny wiersz. Dziś te słowa widnieją na tablicy przy wejściu do obecnego schroniska, a są nam znane z innej publikacji z 1849 r. Nie zachowały się bowiem księgi pamiątkowe ze Ślęży. Kolejny większy obiekt dla turystów powstał w latach 1851 – 1852, a więc jednocześnie z kościołem. Służył przez około 100 lat, a jego wygląd jest znany z wielu rysunków i pocztówek.

Schronisko powstałe w latach 1851 – 1852 (dziś nieistniejące)

Trzecie schronisko służy wszystkim do dziś, jedynie przebudowa z lat sześćdziesiątych XX w. niekorzystnie wpłynęła na jego bryłę. Kamień węgielny położono 6 maja 1907 r. , a otwarcie nastąpiło 23 maja 1908 r. Zaprojektował je znany wrocławski architekt Carl Klimm, a budowę sfinansował Edward Haase, właściciel browaru Mieszczańskiego we Wrocławiu. Całe przedsięwzięcie zainicjowało powstałe w 1885 r. Zobten – Gebrirgs – Verein (Towarzystwo Ślężańskie). Przedmiotem jego szczególnej dumy stała się sala przeznaczona tylko dla członków ZGV o bogatym wyposażeniu (dębowe boazerie, artystyczne meble, kute żyrandole i wieszaki z motywami zoomorficznymi, trofea myśliwskie). Wyposażenie tej sali w dużym stopniu zachowało się do dziś, ale nie jest ona dostępna dla turystów. W latach trzydziestych XX wieku powstała letnia restauracja. Dziś w jej miejscu znajduje się ujęcie wody.

Schronisko otwarte w 1908 roku
Widok na szczyt Ślęży – w środku drewniane schronisko (dziś nieistniejące)
Widok na szczyt Ślęży – po lewej stronie letnia restauracja (dziś nieistniejąca)

Kościół pod wezwaniem Nawiedzenia NMP

W drugiej połowie XVI w. augustianie wznieśli na ruinach zamku drewnianą kaplicę, a w latach 1698 – 1702 murowaną świątynię pw. Nawiedzenia NMP z bogatym prawdopodobnie wystrojem barokowym. Niestety, uległa ona całkowitemu zniszczeniu – w nocy z 4 na 5 czerwca 1834 r. kościół spłonął od uderzenia pioruna. Odbudowa dokonała się w latach 1851 – 1852 i w ten sposób powstał znajdujący się do dziś kościół. W jego południowej ścianie wmurowano zachowaną tablicę fundacyjną poprzedniej budowli. Dosłowne tłumaczenie inskrypcji widocznej na tablicy:
Bogu i Dziewicy odwiedzającej Elżbietę Jan od augustianów na Piasku, wrocławski opat, wzniósł i poświecił w roku 1702, dnia 11 lipca.
Kościół ma wieżę z balkonem, która umożliwia turystom podziwianie widoków oraz kiedyś prowadzenie pomiarów topograficznych. Te ostatnie rozpoczęto tu już w 1826 r., wznosząc tzw. Belweder z galerią widokową.

Kościół na szczycie Ślęży (przed pożarem)
Kościół na szczycie Ślęży (odbudowany po uderzeniu pioruna)